Leader +

Polska wersja Programu LEADER

W Polsce program LEADER realizowany jest w formie pilotażu w ograniczonej formie jako jedno z działań Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich” na lata 2004 – 2006. Polska weszła w struktury Unii Europejskiej w 2004 roku, kiedy już był realizowany Program LEADER+ (okres 2000 – 2006) i tylko dzięki zabiegom i staraniom wielu instytucji i organizacji zaangażowanych w rozwój obszarów wiejskich doszło do jego realizacji w formie Pilotażowego Programu LEADER+. Instytucją odpowiedzialną za kształt tego działania jest Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, natomiast wdrażaniem zajmuje się Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa (FAPA).

Pilotażowy Program LEADER + został podzielony na dwa etapy – schematy. Pierwszy z nich ma przygotować społeczności lokalne do wspólnego działania, do zbudowania ram organizacyjnych, które przybiorą formę Lokalnych Grup Działania. Mieszkańcy wsi, którzy chcą działać w nurcie LAEDER muszą wpierw poznać i zrozumieć jego zasady, a następnie nauczyć się działać na zasadach partnerskich, realizować wspólne projekty angażujące przedstawicieli trzech sektorów: społecznego, gospodarczego i publicznego. Jest nowa forma działania polegającą na kompleksowym spojrzeniu na dany obszar, nie przez pryzmat swojej wsi czy gminy, swojej instytucji czy firmy ale znacznie szerzej, uwzględniając potrzeby szerszej społeczności i znacznie większe możliwości rozwojowe. Dlatego w ramach działania PPL+ w pierwszym schemacie środki zostały przeznaczone na zbudowanie struktury LGD oraz Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich. LGD może przyjąć formę fundacji, stowarzyszenia, bądź związku stowarzyszeń. O wsparcie finansowe procesu tworzenia LGD mogły się ubiegać w I Schemacie samorządy gmin wiejskich i miejsko-wiejskich lub ich związki, osoby prawne: fundacje, stowarzyszenia i ich związki oraz organizacje pozarządowe.

Pilotażowy Program LEADER + jest realizowany na terenie gmin wiejskich lub wiejsko-miejskich, na obszarze zamieszkałym przez 10 do 100 tyś mieszkańców (obszar co najmniej jednej gminy).

Nabór wniosków do I Schematu zakończył się w grudniu 2004 roku. Do FAPA wpłynęło 249 wniosków z całej Polski. W czerwcu 2005 r. przekazano do realizacji 174 wnioski (70% złożonych wniosków) z kwotą wsparcia 22,8 mln zł. Każdy projekt mógł uzyskać maksymalnie 150 tyś zł na realizację I Schematu. Nie było wymogu wkładu własnego, ale dotacja będzie udzielana w formie zwrotu poniesionych kosztów kwalifikowanych. Jakie działania można sfinansować z I Schematu PPL+?

1. Działania informacyjne, szkoleniowe i promocyjne związane ze stymulowaniem udziału mieszkańców i organizacji działających na terenach wiejskich w procesie planowania strategii rozwoju.
2. Opracowywanie strategii rozwoju obszarów wiejskich i wsparcie techniczne procesu ich przygotowywania (analizy, ekspertyzy, wsparcie doradcze, prace studialne itp.).
3. Pomoc doradcza i ekspercka związana z tworzeniem Lokalnych Grup Działania (LGD).

Lokalna Grupa Działania, która zbuduje swoją strategię działania dla danego obszaru będzie mogła uzyskać dalsze wsparcie na realizację konkretnych działań, wspólnych projektów na rzecz społeczności.
Kryteria dostępu określone w PPL+ dla Schematu II:

1. Beneficjent pomocy (fundacja lub stowarzyszenie lub związek stowarzyszeń) spełnia kryteria Lokalnej Grupy Działania, tj. jego statutowym celem jest działanie na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, a w strukturze jego organu decyzyjnego co najmniej 50% stanowią partnerzy ekonomiczni lub społeczni.
2. Projekt realizowany jest na obszarze gmin wiejskich lub miejsko – wiejskich, dla których opracowana została Zintegrowana Strategia Rozwoju Obszarów Wiejskich.
3. Obszar, na którym realizowany jest projekt liczy co najmniej 10 tys. i nie więcej niż 100 tys. mieszkańców.
4. Granice obszaru, na którym realizowany jest projekt są zgodne z podziałem administracyjnym na poziomie gmin.
5. Obszar realizacji projektu został określony z uwzględnieniem warunków naturalnych (geograficznych, przyrodniczych), ekonomicznych, kulturowych lub historycznych.
6. Projekt realizowany będzie przez LGD na obszarze, którego dotyczy strategia (ZSROW).
7. Przedłożona przez LGD Zintegrowana Strategia Rozwoju Obszarów Wiejskich odpowiada wymogom formalnym i jest zgodna z przyjętą przez samorząd gminy strategią rozwoju lub planem zagospodarowania przestrzennego.
8. Nie dopuszcza się możliwości realizacji dwóch różnych projektów na tym samym terenie.

Jakie działania można sfinansować z II Schematu PPL+?

1. Działalność administracyjna LGD.
2. Promocja i informacja dotycząca założeń i sposobu realizacji ZSROW
3. Pomoc szkoleniowa i doradcza w zakresie przygotowywania i realizacji projektów wpisujących się w ZSROW.
4. Przygotowywanie opracowań, analiz, dokumentacji związanej ze szczegółowym planowaniem inwestycji oraz kreowaniem nowych produktów, usług itp.
5. Organizacja imprez promujących region, jego produkty, usługi, kulturę, sztukę itp.
6. Współpraca i wymiana doświadczeń pomiędzy LGD (na poziomie krajowym i międzynarodowym) w zakresie wdrażania strategii oraz organizacji pracy LGD (zarządzanie, monitorowanie itp.

Nabór wniosków do II Schematu zostanie rozpoczęty przez FAPA w pierwszej połowie 2006 roku i może być realizowany do 2008 r.

Program LEADER w Europie

Nazwa LEADER jest skrótem francuskiej nazwy programu Liaison Entre Actions de Development de l’Economie Rurale, która oznacza związki między działaniami na rzecz rozwoju gospodarczego wsi. W ten sposób wskazuje na najważniejsze funkcje tego programu – inicjatywy wspólnotowej Unii Europejskiej – rozwój wsi i społeczności wiejskich zagrożonych licznymi problemami społecznymi i gospodarczymi. Geneza programu sięga końca lat osiemdziesiątych, kiedy europejska wieś stanęła przed zagrożeniami wywołanymi rozwojem masowej ekstensywnej produkcji rolnej – zmniejszaniem liczny gospodarstw (zwłaszca tych małych rodzinnych), stopniowym wyludnianiem obszarów wiejskich, zanikaniem tradycji i wartości krzewionych od wieków przez społeczności wiejskiej. Przedstawiciele Komisji Europejskiej, zajmujacy się problemami wsi i rolnictwa wskazali na potrzebę natychmiastowej interwencji zapobiagającej tym negatywnym procesom. W ten sposób narodziła się Inicjatywa Wspólnotowa LEADER jako nowa metoda, skuteczna w walce z degradacją wsi i społeczności wiejskich. W roku 1991 rozpoczęto wdrażanie nowej metody polegającej na wieloaspektowym rozwoju wsi jako miejsca nie tylko produkcji rolnej, ale także rozwoju innych gałęzi gospodarki, dobrego miejsca do życia, zachowania bogactwa przyrodniczego i kulturowego. Nowością tego podejscia było także szerokie zaangażowanie samych mieszkańców w rozwój swojej „małej ojczyzny”.

I tak w ciągu tych piętnastu lat LEADER przeszedł kolejne etapy:

• LEADER I (1991-1994) INICJACJE – faza wypróbowania nowego podejścia do konkretnych obszarów o charakterze zintegrowanym i angażującym społeczności lokalne. Na tym etapie w realizację programu włączyło się 217 obszarów wiejskich.
• LEADER II (1994-1999) UPOWSZECHNIENIE - program ten skupiał się na szerszym wykorzystaniu wypracowanego podejścia i włączeniu działań innowacyjnych. W program zaangażowały się kolejne obszary (łącznie 1000).
• LEADER+ (2000-2006) KONSOLIDACJA – na tym etapie program wspomaga wdrażanie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich, podejmuje współpracę międzynarodową poprzez stworzenie sieci współpracy PREPARE, co daje możliwość wymiany doświadczeń i realizacji wspólnych projektów zmierzających do rozwoju obszarów wiejskich. Programem tym objęto ponad 900 obszarów wiejskich.

Cechą charakterystyczną tego programu jest jego oddolny charakter, ponieważ inicjatywa pokierowania rozwojem danego obszaru została przekazana w ręce ludzi, którzy sami mogą decydować o swoim losie poprzez budowanie i realizowanie lokalnych strategii rozwoju. Metoda programu może być skuteczna kiedy stosowane są zasady LEADER:

1. Oddolne podejście – pomysły wspólnego działania, wpływania na rozwój danego obszaru mają wychodzić od samych mieszkańców – „lokalnych liderów”;
2. Osoby zaangażowane w kreowanie wizji rozwoju obszaru działają na zasadach partnerskich, włączając w planowanie i realizację przedstawicieli trzech sektorów: społecznego, publicznego i gospodarczego, którzy organizują się w Lokalne Grupy Działania;
3. Zintegrowane podejście – przejawia się w łączeniu działań, zasobów i możliwości rozwojowych przedstawicieli różnych sektorów. Działania dotąd rozproszone zaczynają się uzupełniać, stymulować;
4. Podejście terytorialne – polega na szukaniu obszarów spójnych pod względem geograficznym, gospodarczym, historycznym, kulturowym, przyrodniczym mikroregionów (a nie jednostek administracyjnych) i budowaniu dla nich lokalnych strategii działania uwzględniających ich specyfikę;
5. Innowacja – eksperymentowanie, poszukiwanie nowych skutecznych rozwiązań i metod zintegrowanego i zrównoważonego rozwoju;
6. Lokalne finansowanie i zarządzanie – oznacza tyle, że po środki finansowe na rozwój, na realizację lokalnych strategii dostają partnerstwa, grupy osób współpracujących na rzecz rozwoju swojej „małej ojczyzny”;
7. Tworzenie sieci i współpraca pomiędzy partnerstwami - wspólne projekty, wymiana doświadczeń na skalę regionalną i międzynarodową stymuluje rozwój i innowację, a także zwiększa siłę oddziaływania podejścia typu LEADER.

Inicjatywa Wspólnotowa LEADER została stworzona i zastosowana jako swoisty eksperyment, jednak szybko znalazła wielu zwolenników i wyzwoliła ogromny potencjał w mieszkańcach wsi europejskiej. Obecnie jest szeroko stosowana w wielu regionach europejskich i przynosi widoczne rezultaty trwałego, zintegrowanego rozwoju obszarów wiejskich. W krajach starej „15” Unii Europejskiej działają 892 Lokalne Grupy Działania w ramach 73 programów. W dziewięciu krajach są to programy krajowe, a w sześciu - programy przygotowane i obsługiwane przez władze regionalne.

Ilość LGD i programów regionalnych w Europie (na podstawie R. Kamiński, K. Kwatera)

Kraje z programami krajowymi	Ilość LGD	Kraje z programami regionalnymi	Ilość programów	Ilość LGD
Dania	12	Belgia	2	20
Grecja	40	Niemcy	13	148
Francja	140	Hiszpania	18	145
Irlandia	22	Włochy	21	131
Luksemburg	4	Holandia	4	28
Portugalia	52	Wielka Brytania	4	57
Austria	56
Finlandia	25
Szwecja	12

Działania Lokalnych Grup Działania są oceniane pozytywnie także przez czołowych polityków unijnych: Wspólnotowa polityka rozwoju wsi stale się rozwija od momentu, kiedy została wprowadzona w latach siedemdziesiątych i staje się teraz drugim filarem Wspólnej Polityki Rolnej. Odkąd wprowadzono inicjatywę LEADER w 1991 roku, miała ona na celu wypracowanie metody włączania lokalnych partnerów w działania dla przyszłości obszarów wiejskich w Unii Europejskiej. Nie uciekając od oceny samej inicjatywy, trzeba stwierdzić, że podejście stosowane w inicjatywie LEADER objęło znacznie szerszy krąg niż grono jego bezpośrednich beneficjentów, inspirując niekiedy powstawanie krajowych i regionalnych polityk dzięki swej właściwości do generowania potencjału poprzez nowe partnerstwo i nowe działania - Franz Fischler, członek Komisji Europejskiej ds. rolnictwa i rozwoju wsi.

Informacje na temat działalności Lokalnych Grup Działania i realizowanych przez projektów Programu LEADER są upowszechniane na stronach Komisji Europejskiej http://ec.europa.eu/agriculture/rur/leaderplus/index_pl.htm